Wskaźnik WIBOR ma istotne znaczenie w umowach kredytowych. W ostatnim czasie zyskał również na popularności z uwagi na orzekanie w jego temacie przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate) stanowi jeden z kluczowych elementów konstrukcyjnych rynku finansowego w Polsce. Przez wiele lat jego funkcjonowanie pozostawało poza szerszym zainteresowaniem opinii publicznej. Traktowano go jako techniczny parametr rynku. Sytuacja ta uległa zasadniczej zmianie wraz ze wzrostem stóp procentowych w latach 2021–2023, kiedy to zmienne oprocentowanie kredytów hipotecznych, a więc kredytów, których spłacenie zabezpiecza hipoteka ustanowiona na nieruchomości, zaczęło istotnie wpływać na codzienne życie właścicieli nieruchomości – kredytobiorców. Hipoteka wpisana do księgi wieczystej, a zatem poprzedzona zawarciem umowy kredytowej i ustanowieniem hipoteki przez właściciela nieruchomości, przez wskaźnik WIBOR zaczęła istotnie wpływać na sytuację ekonomiczną kredytobiorców.
W konsekwencji WIBOR stał się przedmiotem sporów sądowych oraz pogłębionej analizy doktrynalnej. W 2026 r. w sprawie WIBOR orzekał Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, przy czym jest to dopiero pierwszy z wyroków w tej tematyce, a będzie ich w przyszłości więcej, Trybunał bowiem nie rozstrzygnął jeszcze wszystkich kwestii sprawy.
Rozważania nad charakterem prawnym WIBOR wymagają uwzględnienia zarówno jego ekonomicznej istoty, jak i osadzenia w prawie unijnym oraz krajowym. Kluczowe znaczenie ma również analiza sposobu wdrażania tego wskaźnika do treści umowy kredytu. W tym zakresie istotna jest ocena, czy obowiązki informacyjne wykonywane przez bank odpowiadały regulacjom i wymogom zawartym w przepisach o ochronie konsumentów. Nad tym tematem pochylił się Trybunał Sprawiedliwości UE w lutym 2026 roku.
Istota i mechanizm funkcjonowania WIBOR
WIBOR jest wskaźnikiem referencyjnym stopy procentowej, który odzwierciedla poziom oprocentowania, po jakim banki działające na polskim rynku deklarują gotowość udzielania pożyczek innym bankom w złotych polskich. Jest on ustalany dla różnych okresów czasowych, najczęściej okresów trzymiesięcznych i sześciomiesięcznych.
Ekonomicznie WIBOR pełni funkcję ceny pieniądza w obrocie międzybankowym. Jego wysokość jest ściśle związana z poziomem stóp procentowych ustalanych przez bank centralny, w szczególności stopą referencyjną Narodowego Banku Polskiego. W konstrukcji umów kredytowych WIBOR stanowi element zmienny oprocentowania, do którego doliczana jest stała marża banku, dlatego wahania tego wskaźnika mają tak istotne znaczenie dla wysokości raty umowy kredytowej.
Unijne podstawy funkcjonowania WIBOR
Od jakiegoś czasu mechanizmy takie jak wskaźnik WIBOR są regulowane przez prawo Unii Europejskiej, a w szczególności Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych, określane jako BMR (Benchmark Regulation). Rozporządzenie to zostało przyjęte w następstwie międzynarodowych reform rynku finansowego i ma na celu zapewnienie rzetelności i przejrzystości wskaźników referencyjnych.
W rozumieniu rozporządzenia wskaźnikiem referencyjnym jest każdy indeks, który jest wykorzystywany do ustalenia kwoty należnej z tytułu instrumentu finansowego lub umowy finansowej. WIBOR spełnia tę definicję, gdyż stanowi podstawę kalkulacji oprocentowania kredytów i innych produktów finansowych. Rozporządzenie nakłada szczegółowe obowiązki na administratora wskaźnika, obejmujące m.in. wymóg opracowania przejrzystej metodologii, prowadzenia dokumentacji oraz zapewnienia odpowiednich mechanizmów nadzorczych.
Jak wskazuje się w rozporządzeniu wskaźniki referencyjne mają kluczowe znaczenie dla kształtowania się cen w transakcjach transgranicznych, ułatwiając tym samym skuteczne funkcjonowanie rynku wewnętrznego UE, jednak wiele wskaźników referencyjnych stosowanych jako stopy referencyjne w umowach finansowych, w szczególności w umowach o kredyt hipoteczny, jest opracowywanych w jednym państwie członkowskim, lecz stosowanych przez instytucje kredytowe i konsumentów w innym państwie członkowskim.
W ocenie organów europejskich sytuacja ta wymagała uregulowania i ujednolicenia, z jednoczesnym zadbaniem o należytą ochronę i interesy konsumentów. Stąd też WIBOR podlega weryfikacji pod kątem zgodności z wymogami prawa unijnego.
Prawo bankowe
Na poziomie prawa krajowego znaczenie mają również przepisy ustawy – Prawo bankowe, w szczególności art. 69. Określa on elementy przedmiotowo istotne umowy kredytu. Ustawodawca wymaga, aby umowa określała wysokość oprocentowania kredytu oraz warunki jego zmiany, co stanowi podstawę dla stosowania zmiennego oprocentowania opartego na wskaźniku referencyjnym.
Oprócz tego ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe wskazuje na pozostałe niezbędne elementy umowy kredytu, takie jak:
- strony umowy;
- kwotę i walutę kredytu;
- cel, na który kredyt został udzielony;
- zasady i termin spłaty kredytu;
- w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu;
- sposób zabezpieczenia spłaty kredytu;
- zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu;
- terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych;
- wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje;
- warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.
WIBOR jako element konstrukcji umowy kredytu
Oprocentowanie kredytu o zmiennej stopie procentowej jest określane jako suma wskaźnika referencyjnego oraz stałej marży banku. Marża stanowi wynagrodzenie banku za udostępnienie kapitału i co do zasady nie ulega zmianie w trakcie trwania stosunku obligacyjnego, natomiast WIBOR podlega okresowej aktualizacji. Nie jest to mechanizm ustalany jednostronnie przez bank, ale odsyła do zewnętrznego wskaźnika rynkowego, który powinien być kształtowany zgodnie z przepisami prawa unijnego – niezależnie od banku. Tym różni się ta sytuacja od kredytów indeksowanych lub denominowanych do waluty obcej, w których bank posiadał istotny wpływ na ustalanie kursów walutowych.
Obowiązek informacyjny i przejrzystość klauzuli o WIBOR
Kluczowym zagadnieniem w sporach sądowych jest możliwość poddania klauzul odwołujących się do WIBOR kontroli w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych z zakresu prawa konsumenckiego. Podstawą normatywną są art. 385¹–385³ Kodeksu cywilnego (zgodne z dyrektywą unijną).
Jeżeli przyjąć, że postanowienie dotyczące WIBOR określa główne świadczenie stron, to zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c. nie podlega ono kontroli abuzywności w zakresie treści, o ile zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. Wówczas warunkiem zgodności z prawem jest przedstawienie przez bank konsumentowi postanowień dot. zmiennego oprocentowania w sposób umożliwiający mu ocenę ekonomicznych skutków zawarcia umowy.
W sporach podnoszone są argumenty dotyczące braku wystarczającego poinformowania kredytobiorców o ryzyku wzrostu stóp procentowych oraz o sposobie ustalania wskaźnika.
W praktyce sądowej istotne staje się rozróżnienie pomiędzy zakwestionowaniem samego wskaźnika jako elementu systemu prawa finansowego a oceną sposobu, w jaki bank realizował obowiązki informacyjne wobec konsumenta. Skutkiem niezgodnego z prawem sformułowania postanowień umownych dot. mogłaby być nawet nieważność tego postanowienia umownego.
Te właśnie zagadnienie były oceniane w lutym 2026 roku przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
Na skutek pytania prejudycjalnego, Trybunał sprawiedliwości UE zajął się zagadnieniem WIBOR na posiedzeniu w dniu 12 lutego 2026 r. w sprawie C 471/24. Trybunał nie odpowiedział na wszystkie pytania polskiego sądu, jednak wyjaśnił kilka jego wątpliwości.
Trybunał wskazał, że wymóg przejrzystości wynikający z dyrektywy 93/13 (dotyczący nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich) nie nakłada na banki szczególnych obowiązków informacyjnych dotyczących metodologii ustalania wskaźnika referencyjnego takiego jak WIBOR. Stwierdził, że brak poinformowania konsumenta o niektórych cechach wskaźnika referencyjnego nie przesądza o naruszeniu tych przepisów, nawet w sytuacji, gdy kredytodawca jest jednym z banków uczestniczących w ustalaniu wskaźnika. Wskaźnik musi być uznany za zgodny z unijnym rozporządzeniem, które jest stosowane od 1 stycznia 2018 r. – wówczas klauzula nie może automatycznie naruszać przepisów konsumenckich, bo sam wskaźnik jest zgodny z przepisami.
Wyrok w tym brzmieniu nie jest korzystny dla kredytobiorców. Ogranicza on możliwość kwestionowania samego wskaźnika WIBOR.
Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w zakresie samej klauzuli informacyjnej. Prawo UE nakłada na kredytodawcę obowiązek dostarczenia zindywidualizowanych informacji udzielanych przed zawarciem umowy, które pozwalają kredytobiorcy porównać ofertę banku z innymi kredytami dostępnymi na rynku, aby podjąć świadomą decyzję. W przypadku kredytu o zmiennej stopie oprocentowania należy poinformować o możliwych skutkach dostosowania stopy oprocentowania, w tym bank powinien przedstawić symulację pokazującą co się stanie, przy znacznym wzroście rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania.
Wyrok Trybunału oznacza, że sytuacja każdego konsumenta powinna być rozpatrywana indywidualnie. Nie wprowadza żadnego automatyzmu, czyli nie przesądza o automatycznej nieważności postanowienia umownego z uwagi na sam wskaźnik WIBOR. Pozostawia natomiast możliwość kwestionowania tzw. klauzuli informacyjnej, czyli tego w jaki sposób bank poinformował konsumenta o możliwych ryzykach i konsekwencjach ekonomicznych.
